Nieuwe verdienmodellen: kansen en koppijn!

Verdienmodellen, ofwel de manier waarop we in de Sharing Economy ons geld verdienen is een hot topic. Want is er wel geld te mee verdienen? Kunnen we onze buik vullen met ‘delen is het nieuwe hebben’? Voor menig bestuurder zorgt dit delen voor koppijn, want er is een inflexibele infrastructuur. Van stenen tot ICT. In de sharing economy zouden deze assets waarde moeten vormen, nu voelt het vooral als ballast.

In de Maand van de Money gingen we binnen Vebego aan de slag met dit onderwerp. We haalden tal van verdienmodellen op bij onze bedrijven en partners. Daarbij zien we een paar belangrijke ontwikkelingen.

1. Opkomst startups met ‘unfair’ concurrentievoordeel.

Glocal
Startups spelen een ander spel. Ze vullen het business canvas model net wat anders in. Met als uitkomst een ‘unfair’ concurrentievoordeel (lean canvas). Ten minste in de ogen van de zittende macht… Startups veranderen de regels van het spel. Ze zijn in staat waarde te kapitaliseren, daar waar grote corporates dat niet lukt. Kijk naar voorbeelden als Uber en Airbnb. Ze weten overcapaciteit en bestaande infrastructuur beter en slimmer te benutten. Ze doen dat op een Global Scale met Local Impact (Glocal). Ze sturen op schaalgrootte van het platform. Users, users, users = data, data, data = money, money, money.

2. Flexibilisering van formele contracten en verstevigen mentale contracten

social good
Veel corporates en zekergrote dienstverleners drijven op langlopende contracten. Dat brengt stabiliteit en voorspelbaarheid. Maar contracten zijn ook een molensteen. Denk aan langlopende huurcontracten of personeelscontracten. Corporates moeten wennen in het handelen in dagkoersen. Investeren in relaties is belangrijker dan ooit. Daardoor heb je net wat eerder informatie, is de gunning net wat gunstiger. Let wel, aan beide kanten van de tafel heeft men te maken met dagkoersen en dus onzekerheid. Partners waarop je kunt rekenen in goede én slechte tijden maken het verschil! De trend van ‘Social Good’ is hier een belangrijke driver. Als organisatie laat je je moreel kompas zien in al je handelingen. Bij Vebego is ons Family Statement ons belangrijkste kompas.

3. Verborgen kapitaal zichtbaar maken

data
Waarde is steeds beter zichtbaar te maken. Ook niet-financiële waarde, zoals vertrouwen, beschikbaarheid en persoonlijke waardering. De ‘emotie’ als factor in het verdienmodel wordt steeds meer meegenomen. Enerzijds vanuit holistische perspectief, lees bijvoorbeeld het door Vebego ontwikkelde Whitepaper Verdienmodellen zonder Geld. Anderzijds doordat dienstverlening steeds meer door data is te sturen. Data over ons klik-, koop- en gebruiksgedrag zijn indicaties voor onze emoties. Hebben we haast, vertrouwen we, liken we? Op basis daarvan bepaal je een waarde en prijs. Die kan dus voor verschillende mensen op verschillende momenten anders zijn. Denk aan je vliegstoel. Lean en Yieldmanagement zijn beproefde methoden om je waarde en je verdien model beter in beeld te krijgen.

4. En dan toch de cirulaire economy…

economy
De eerste verdienmodellen lijken te ontstaan. Geld verdienen met afval en het opvangen van energie thuis. Minder verspillingen kortere aanvoerlijnen hebben ook direct invloed op je verdienmodel. Kijk dit filmpje maar eens. Maar ook vanuit mensen. De overheid draait steeds minder op voor de kosten van uitval van mensen. Werkgevers en burgers krijgen die verantwoordelijkheid zelf weer. Er dreigen hoge kosten. Gaan we failliet aan ons eigen personeel? Er zitten verdienmodellen in het duurzaam inzetbaar houden van mensen. De impact van verzuim en verloop zijn grote, veelal verborgen, kosten. Concepten die uitval van mensen voorspellen en voorkomen, of passend werk vinden voor minder regulier inzetbare mensen hebben de toekomst. Voor inspiratie blader eens door het online boekje “Anders Werken” van Aukje Nauta.

Kortom alles wat we duurzaam in kunnen zetten heeft waarde! Maar het vraagt wel het loslaten van de zekerheden van nu…

Ode voor ons heden ons dagelijks werk(enden)

Voor jou geen ander!
Speech te houden voor: Veranderaars op de werkvloer. Zij die vast zitten in paradigma’s.

Sociale en technische innovatie moeten zorgen voor meer waardering en verbinding tussen mensen op de werkvloer in dienstverlening (kleine baantjes)

Ode voor allen die ons heden ons dagelijks werk doen. Dat we lang niet altijd zien of waarderen. De schoonmaker, de nachtwaker, de steigerbouwer – mensen die er zijn, of toch niet. We weten het niet altijd, waren het de kaboutertjes, was het toeval…? Het was is elk geval schoon, veilig en het feest kan weer beginnen. We vinden het bijna vanzelf in onze belevingseconomie. Maar zonder deze “footsoldiers” (Baron en Kreps, 1999) geen feest… Zonder innovatie, technisch én sociale, blijft de waardering voor ons heden ons dagelijks werk laag. Maar er gloort licht aan de horizon!

Waardering voor onzichtbaar werk is een hot topic in de arbeidsverhoudingen. Een pleidooi vanuit de vakbonden, maar ook vanuit werkgevers. Het besef dat vreugde in werk, weer afstraalt op de kwaliteit van je werk. En in lager verzuim. Gelukkig hebben we steeds meer manieren om de mensen die ons heden ons dagelijks werk doen, de eer van het werk te gunnen. Dus kom op allemaal, hup in die opwaartse spiraal! Vanuit techniek en vanuit onszelf. Een paar persoonlijke odes laten zien innovatie heel concreet en makkelijk is op te pakken.

Ode voor Fatima: van onzichtbaar naar onmisbaar
Voor Fatima van onze Hago Next. 10 jaar in de avondschoonmaak. Knibbelde de uurtjes bij elkaar met nauwelijks erkenning. Fatima werkt nu overdag bij MVO Nederland en IDH in Utrecht. Ze werkt volgens het principe Kijken, Denken, Doen. Ze schat zelf in wat wanneer nodig is. Ze heeft hulp van @lly, een app op haar smartphone. Daarmee kan ze laten zien wat ze heeft gedaan en kan extra verzoeken makkelijk en snel meepakken. Die verzoeken gaan inmiddels ook over de catering en even een handje helpen wanneer nodig. Zo heeft Fatima nu een baan van 6 uur per dag. Naast de persoonlijke schouderklopjes, komen deze ook digitaal. Over en weer. Via korte periodieke online vragenlijstjes aan Fatima en de medewerkers van MVO Nederland en IDH weet iedereen precies hoe blij we met elkaar zijn. En dat we elkaar nodig hebben.

Ode voor Nicky: je nieuwe job uitvinden
Een ode voor Nicky die mij hielp in de Converse Store in San Francisco. Beetje verder weg van huis, maar midden in Silicon Valley is de baan van Nicky van schoenen afrekenen, geworden tot een ware belevenis. Bij Nicky kun je je sneakers uniek laten bedrukken. Eerst kies je je schoen en een basisontwerp via de Ipad. De fun spat er vanaf, want de nodige basisontwerpen komen van Nicky zelf. Het zijn foto’s van de Golden Gate die hij zelf met Instragram spetterende grafische effecten heeft meegegeven. Dan begint het feest pas echt. Welke tekst moet er nog bij. Nicky neemt je mee op zijn computer totdat de tekst helemaal passend en geheid met een kwinkslag in de printer verdwijnt. Na deze beleving grijnst hij als je hem een fooi wilt geven. Hij wijst naar de kassaboncode met het verzoek of je op de website zijn referentie in wilt vullen. “This is gonna help me muuuuch more”. Een prachtig voorbeeld van de nieuwe helden. Techniek die makkelijk toegankelijk is en waar Nicky mee opgroeide. In de praktijk zelf geleerd en gefaciliteerd door zijn werkgever.
beeld 1 blog

Ode voor de doorzetters: uit de schaduw stappen
Ook een ode voor al die dagelijks anoniem werkenden in kleine baantjes voor wie die erkenning er nog niet is. En voor hen die erin slagen om de omslag te maken van routinematig onzichtbaar werk, naar in kunnen spelen op de wensen van hun klanten. Die hun opleiding afmaken, naast hun reguliere werk. Voor hen die een stapje uit de schaduw durven te maken. En met een beetje support van betrokken collega’s en werkgevers, stapje voor stapje een beter perspectief krijgen.

Ode voor de flexcollega: altijd klaar staan om in te vallen
Ode aan de flexcollega Jorg, die bereid is om op verschillende plekken en tijden te werken. Die ervoor zorgt dat het werk gewoon doorgaat als er iemand ziek is. Of bijspringt bij een seizoenspiek, wanneer dat nodig is. Jorg ondersteunen wij met de flex@lly en Tence Online. Daarmee kan hij makkelijk zijn beschikbaarheid ingeven, zijn banen zien en hoeveel loon hij al heeft verdiend en zelf zijn ambities verder ontdekken.

Ode voor stille krachten: publieke opinie bewerken en werk beter maken
En voor de mensen die knokken bij opdrachtgevers om de waardering voor de dagelijks werkenden op de kaart te zetten. Voor Saida, die als ondernemer van Hago Next het gesprek aan gaat over de kwaliteit en waardering van werk en een einde wil maken aan de zesjescultuur voor een uitgeknepen tarief. Voor Nanneke en Mandy die jaar in jaar uit met passie de onderwerpen Vakmanschap en Waardering naar opdrachtgevers, bonden en onze eigen mensen met kleinere en grotere communicatiemiddelen onder de aandacht brengen. Voor Niels en Roy die steeds in gesprek zijn met medewerkers voor een nog betere @lly met als doel het werk leuker en makkelijker te maken.
Een_objectleider_laat_aan_een_schoonmaker_zien_hoe_@lly_werkt_72dpi_1280x853px_E_NR-3462
Rechts Saida

Ode aan de sympathisanten op de werkvloer: alle dagelijkse beetjes helpen
Ode aan al die mensen die dagelijks een beetje rekening houden met elkaar op de werkvloer. De schoonmaakstakingen lieten zien wat wij met elkaar als vervuiling en verrommeling veroorzaken. Ode aan de 25.000 Nudgers, waarvan er inmiddels bijna 300 zich dagelijks committeren om zwerfvuil op te ruimen.

In deze economisch zware tijd domineren de belangen op korte termijn. Kosten besparen, een zesje is ook wel genoeg – als het maar goedkoper kan. Op langere termijn leidt dit tot een hoger verloop en eenzijdige fysieke belasting. Medewerker de dupe én hogere werkgevers- en maatschappelijke lasten dus. Korte termijn belangen domineren ook de CAO-onderhandelingen. Terwijl dienstverlening om mensen gaat. En over verandering bij mensen. Dat zijn de mensen op de werkvloer – dienstverleners en afnemers. Zij hebben beiden een weg te gaan. Het vraagt om een nieuwe invulling van dienstverlenend werk. Met meer waardering en meer verbinding tussen de wederzijdse behoeften en verlangens. Sociale innovatie dus. Gefaciliteerd door het walhalla aan nieuwe (online) technologie die dit mogelijk maakt. Met als motivatie de uitdagingen van vandaag en morgen. Maar met het vizier op overmorgen. Ode voor iedereen, wij als mensen zijn uniek in dienstverlening.

In het hele spectrum van arbeidsverhoudingen lijkt het een grote opgave. Laten de odes een inspiratie zijn voor hoe op kleine schaal, met nieuwe technologie en de menselijke maat vooruitgang mogelijk is. Zodat iedereen betekenis en waardering in zijn werk vindt. Inwisselbaarheid en onzichtbaarheid van mensen definitief tot het verleden behoren en glunderend naar elkaar uitspreken: “Voor jou geen ander!”

Deze bijdrage is ook gepubliceerd in Anders Werken, 50 verhalen over Sociale Innovatie

Pop-up: in schaarste creatief en duurzaam in facilities

Pop-up everywhere
Pop-up galerie, Pop-up Yoga, Pop-up hotel, Pop-up kerk, Pop-up muziekfestival, Pop-up everywhere… Grappig, deze initiatieven die uitgaan van tijdelijkheid en vluchtigheid in een tijd waar de roep om lange termijn steeds vaker klinkt. Pop-up is een mooie manier om in te spelen een groeiende behoefte aan flexibiliteit. Toegang op het moment en plaats en met het gezelschap dat jij wilt. De nieuwe technologieën maken het mogelijk om te boeken en ontmoeten waar en met wie jij wil. De economische noodzaak is de andere belangrijke drijvende kracht. Want voor de beleving heb je niet per se een vaste ruimte nodig. Soms is nabijheid belangrijker (kantoor, winkel). En Yoga en bidden kunnen best in een park. Even de wei wijden.
kunst en komedie
Pop- up galery: kunst en komedie

Pop-up en flexwerken – around the world
De eerste commerciële Pop-up, had eigenlijk Vacant California al in 1999 vanuit een innovatieve gedachte. Namelijk om te testen of er markt was voor een bepaald product. Later volgde het modemerk Comme des Garçons. In kantoortoepassingen zien we eigenlijk meer een ontwikkeling vanuit flexwerkplekken. Bedrijfsrestaurants worden gebruikt om te vergaderen en als werkplekken onderweg. Voor meer innovatieve vormen, die ook nieuwe manieren van samenwerken uitproberen, moet je in de start-up scene zijn. Bijvoorbeeld in San Francisco, bij Rocketspace.com. Een plek die de zwerm aan jonge start-ups host en zelfs met een business model in het herontwikkelen van gebouwen. In deze Pop-up variant staat de eindgebruiker centraal. Zij bepalen veel meer dan de facility managers en de bouwheer hoe de ruimte eruit ziet en gebruikt wordt. Ook het Betahaus in Berlijn is een mooi voorbeeld. De zwerm co-workers popt in en uit als het hen uitkomt. Ze geven zelf vorm aan de ruimte én de programmering rondom hun werkplek. Een steeds wisselend decor met steeds wisselende spelers. Beide voorbeelden weliswaar vanuit een vaste locatie, maar wel met heel veel flexibiliteit in gebruik, ruimte en participanten.

cowerk_betahaus_lowcostinrichting
Betahouse: gebruikers bepalen

20140407_103315
Rocketspace: low cost inrichting

Pop-up met je eigen kantoor: haal meer uit je m2!
Een iets andere route is je eigen kantoor beschikbaar stellen als pop-up office. Het helpt bij het managen van (verborgen) leegstand, kom tegemoet aan prettige werkplekken en is ook een duurzaam innovatieve oplossing. Pop-up Office is een samenwerkingsverband van A-merken in Nederland. Zij stellen kantoorruimte aan elkaar beschikbaar. Ze halen daarmee meer uit hun m2. Kijk maar eens mee:
• Ten eerste hebben veel bedrijven hebben te maken met verborgen leegstand, maar liefst 93% van het grootberdrijf! Op woensdag en vrijdag kun je een kanon afschieten, maar ook reorganisaties vragen steeds flexibeler op- en afschalen. Een grote uitdaging voor de facilitair manager! Pop-up Office probeert van de nood een deugd te maken. De een heeft ruimte nodig, de ander zoekt een flexibele satelietvestiging. Hebben we daar makelaars voor nodig? Nee hoor, in de sharing economy allang niet meer. Dat regelen we toch onderling zelf. En door een eenvoudig boekingssysteem weet je wie je in huis krijgt.
• Pop-up office is ook een duurzaam innovatieve oplossing. Je werkt bij een kantoor in de buurt (minder brandstof en minder reistijd). En een Pop-up office is de ideale manier om allerlei nieuwigheden rondom de werkplek uit te testen. We weten dat er heel veel nieuwe ontwikkelingen op de FM-er af komen: Smart Buildings, Healthy Buildings, E-neutrale gebouwen, Experience buildings…
• Bovenal is Pop-up Office fijn voor de eindgebruiker. Je eigen innovatieve werkplek op maat. Even gluren bij de werkplek van de buren. Want de A-merken hebben toch vaak een mooi en inspirerend gebouw met een boeiend verhaal en experts op bepaalde thema’s in huis.
Karoline achmea popup
Locatie eendagsvlieg bij Achmea: Karoline live en via I-pad robot

Overzicht_Capelle_App
Locatie Capelle: eigen spullen mee

Popup in de praktijk: DIY in schaarste creatief
In de praktijk is het eigenlijk heel simpel. Het is gewoon een kwestie van doen. Dat kunnen FM-ers en eindgebruikers heel goed samen. Zo kunnen eindgebruikers niet alleen hun denkkracht inbrengen. Ze kunnen ook gewoon hun eigen spullen meebrengen. Zo maak je je werkplek leuker dan thuis en ben je niet afgeleid van ‘thuisklussen’. Je zit dan in een feels-like-home omgeving mét alle voorzieningen voorhanden. Je grijpt nooit mis in koffiecups, lege cartridges, een lege koelkast, maar bent juist voorzien in lekkere koffie, fijne lectuur, een prettige werkplek, een inspirerende omgeving (daar heb je thuis ook nog wat aan), een gedekte tafel en een praatje bij de koffieautomaat.
Een mooi sociaal innovatief project dus, samen optrekken vanaf de werkvloer!

Popup Office: de eerste resultaten
We zijn nu zes maanden onderweg. We zien bij eindgebruikers groot enthousiasme. Makkelijk boeken, leuk om zelf inbreng te hebben. Feedback over facilities leidt tot verbetering. Bij FM-ers soms een kleine huivering. Wie krijg ik in huis? Hoe richt ik mijn facilities in? En het facilitair bedrijf als innovatieve koploper is onze organisator. Het is nog even wennen…

Ook een paar uitdagingen. Het gaat om verandering van gedrag en dat doe je als mens nu eenmaal niet zomaar. Net zoals het een astronaut moeite kost om los te komen van de zwaartekracht, kost het ons als mens moeite om onze patronen te doorbreken. Het begint bij het maken van een keuze. In dit geval een keuze voor het opdoen van een nieuwe ervaring. Een keuze om net even buiten de lijntjes van veilig te kleuren en je kwetsbaar op te stellen als je een onbekende locatie bezoekt en ontmoet. Dus plan een eerste keer gewoon een werkoverleg buiten de deur in een Pop-up Office: én veilig én nuttig. Het enige risico dat je loopt is dat je een nieuwe ervaring opdoet.

Vroeger ging je naar het wegrestaurant, nu is het de uitdaging om je welkom te voelen in een vreemde omgeving.
Sommige onder ons willen ook gewoon graag hun vaste plek. Daarom is Popup (nog) niet voor iedereen. Houd je van vastigheid, dan heb je een vaste werkplek, een vaste supermarkt een vast café.
Houd je van avontuur, dan ga je pop-uppen.

Overigens gaan beiden heel goed samen is onze eigen ervaring. Het gaat om de juiste beleving op het juiste moment! En een nieuwe weg begint altijd met een eerste stap.

Dit artikel is geschreven door Karolien Niederer en Karoline de Koning

Dag 5: Van data naar wijsheid?

Silicon Valley is gedreven door technologie, de belofte van data en van een gemeenschap van mensen die elkaar nog steeds via de natuurlijke principes vinden. Een sportclubje, een meer of minder toevallige ontmoeting, een gemeenschappelijke mislukking of interesse. Op zoek naar iets dat elkaar bindt. Het opbouwen van vertrouwen door samen te werken, door te doen, ervaring krijgen met elkaar. Samen op pad naar de wijsheid, om een probleem op te lossen, om geld te verdienen, om de wereld beter te maken. Ieder met zijn eigen motieven.

Data-wijsheid pyramide en meatbodies
Interessant is om te zien hoe het pad van data naar wijsheid verloopt. De belofte van Silicon Valley gaat naar kunstmatige intelligentie, de laatste acquisities voor Google liggen op dit gebied. Machines die data verzamelen, verbanden aanbrengen, interpreteren, voorspellen en zelfs zaken voor ons gaan oplossen. In dat laatste geval hoeven wij als mensen niet meer te werken of zelfs te handelen. Ons leven is overgenomen door de machines. We zijn alleen nog “meatbodies” die uitvoeren wat machines ons aanreiken. Lekker vooruitzicht…

Even een kleine vergelijking tussen mens en machine anno 2014. Want ook ons brein is een soort computertje dat van alles registreert. Anders dan de machines kunnen we daarbij ook nog proeven, voelen en ruiken. Mooie 1 april grap was in dit kader trouwens Google Nose. En dan hebben we ook nog zoiets al een instinct of een zesde zintuig, bijvoorbeeld gevaar ruiken. Gaan machines dit straks ook kunnen? Hier in Silicon Valley is het een kwestie van het bereiken van het “tipping point”, dé kleine gebeurtenis die een kettingreactie gaat veroorzaken voor de toekomst. Een exponentiele versnelling, van een de impact waarmee de dinosaurussen uitstierven. Of wij dan straks die dinosaurus zijn?

Hoe verloopt dat pad van data naar wijsheid bij mensen en machines?
Ten eerste, beiden registreren dingen wel, maar ook niet. Bij machines gaat het om ongestructureerde data die ergens uit te lezen zijn. Een letters, cijfers en symbolen. Data die daarin niet vast te leggen zijn, registreert de machine niet. Verder kan de machine daarnaast zo’n beetje alles vastleggen, ongefilterd en ongewogen. Dat levert andere informatie op dan bij mensen. Immers, wij missen veel data, omdat ons brein irrelevante informatie uitsluit. Daarmee zijn we snel en effectief, met als doel te overleven. Want dat is wat we al miljoenen jaren op deze aardkloot proberen. In hoeverre het oordeel van de mens of de machine anders is en wie een beter oordeel heeft, geen idee. Feit is wel dat het door Google voor $3,2mrd geacquireerde Nest Technologies zelflerende thermostaten maakt. Dus data kan verzamelen en interpreteren. Maar hoeveel complexiteit kan een zelflerende machine aan? Een zelfrijdende auto op de snelweg is één ding, maar in een drukke winkelstraat of een woonerf met de weg overschietende kinderen…

Ten tweede wat is de zelfwaarde van lerende data van machines ten opzichte van de mens? Mooi is het fenomeen van de wearables voor fitness. Bijvoorbeeld de Fitbit of de Jawbone, zij registreren je stappen, je hartslag, verbanding van calorieën. Alles om jezelf beter te leren kennen. Voor iemand die zichzelf een beetje kent, levert dit weinig verrassingen op. Bijvoorbeeld de vakman die uit ervaring het eigen recept voor succes vond. Wellicht dat data ons sneller leren of eerder voor bewustzijn zorgen. Of irrationele argumenten van ons gedrag wegnemen. We weten het niet precies, er is nog een boel te leren op dit vlak.

Ten derde gaat het ook om de hoeveelheid die we kunnen begrijpen. Als mensen zijn we gebouwd voor het oplossen op de menselijke maat. Zaken die heel veraf zijn (het heelal) of minuscuul (quark deeltje) zijn een zaak voor wetenschappers en niet voor ons gewone stervelingen. Kijk deze video maar eens over ons begrip van de (on)menselijke maat. Het maakt nederig over wat in ons blikveld is. Machines verruimen dit blikveld, we kunnen steeds verder kijken in het heelal en ook het Higgsdeeltje is vastgelegd. We gaan daarmee richting de quantummechanica, over de deeltjes tussen hemel en aarde die wij niet kunnen bevatten, maar een richting waarvan sommigen denken dat er sleutel naar telepathie en helderziendheid zit. Zouden de machines dit kunnen ontrafelen?

Mens en machines samen
Voordat de machines het overnemen en we aanstuurbare ‘meatbodies’ worden, laten we vooral kijken hoe de machines en de mens elkaar vooruit kunnen helpen. Dus sneller leren door meer data toe te voegen aan ons bevattingsvermogen. Deze rijkheid aan data geeft meer informatie, meer kennis en hopelijk meer wijsheid. En daarnaast, laat onze eeuwenoude mensenwijsheid richting geven voor alle ethische zaken rondom privacy.
blog karolien beeld 2

Grote en kleinere impact
Er zijn in Silicon Valley veel aanhangers die belofte aanhangen dat technologie en data inderdaad de grote vraagstukken met onze collectieve wijsheid gaan oplossen, bijvoorbeeld Goeroe Peter Diamandis. Zijn bestseller Abundance predikt een wereld van overvloed en het oplossen van de grote vraagstukken met grote impact. Grote beloften voor gezondheidszorg, voedselvoorziening, armoedebestrijding en oplossen van klimaatverandering. De nieuwe weldoeners van de wereld als Bill en Melissa Gates hebben hier overigens veel geld voor over met hun Foundation, waarmee ze de wereldwijde vraagstukken op willen lossen. Eén daarvan ligt direct in ons bereik, het uitvinden van een nieuwe toilet, die minder ziektes verspreid. Ik ben heel benieuwd uit welke combinaties van expertises de oplossing gaat komen. Eén ding staat vast, de schoonmaakbranche alleen zeker niet!

Of wij met onze bedrijven nu gelijk mee moeten doen aan het oplossen van de grote wereldproblematieken, is de vraag. Onze uitdagingen van nu zijn om alle dagelijkse dingen steeds een beetje beter te doen. Voor onze klanten, onze medewerkers en onze stakeholders. Dat levert verbetering met veel kleine stapjes op. Als er radicale veranderingen aan zitten te komen, zijn we dan in staat om mee te schakelen? Een beetje oefenen in wendbaar worden, doet niemand in deze tijd kwaad. In dat opzicht was een week Silicon Valley meer dan de moeite waard. De wendbaarheid van start-up bedrijven en het benaderen van business vraagstukken op een mondiale schaal, laat een enorme stretch aan mogelijkheden zien.

Ten slotte daarom een overzicht van de heilige huisjes die de afgelopen week zijn ingestort:
– Niet binnen twee weken een afspraak kunnen plannen? Binnen 72 uur is de norm in the Valley!
– Geen geld? Met goede mensen en gedeelde belangen is altijd geld te vinden.
– Geen capaciteit? Overal zijn specialisten te vinden, helemaal online.
– Op enkele succesjes investeren? Bouw op veel mislukkingen en maak ‘game changers’ maken.
– Grote projectplannen en research? Uitproberen en leren.
– De manager belangrijk? Mensen kunnen zichzelf heel goed organiseren, anders zorgt de techniek er wel voor.
– Angst voor kopiëren? Beschouw het als een gegeven, zorg dat je deelt en daardoor weer slimmer en sneller kopieert.

Dag 4: Big Data en Datagedreven Dienstverlening

Over Big Data zijn mooie citaten, zoals: “Big data is like teenage sex: everyone talks about it, nobody really knows how to do it, everyone thinks everyone else is doing it, so everyone claims they are doing it…”
Feit is wel dat Big Data in Silicon Valley de portemonnee van investeerders open doet gaan en een belangrijke reden is waarom alle startups focussen op zoveel mogelijk gebruikers krijgen. Hoe meer gebruikers, hoe meer data, hoe preciezer klantsegmenten, hoe meer adverteerders. Big data neemt ook een enorme vlucht. We hebben bijna het punt bereikt waarop meer machines met elkaar praten dan mensen. De afgelopen twee jaar is er sowieso meer data geproduceerd dan in de hele wereldgeschiedenis daarvoor bij elkaar. Er zijn dus niet veel reden om je kop in het zand te steken.

Heel veel bronnen
Verbazingwekkend waar alle data vandaan komen en wat nieuwe bronnen zijn. Het gaat allang niet meer om data uit onze ERP-bakken of surfgedrag. De nieuwe data komen sensoren, Wi-fi, wearables (van brillen tot tattoos), lampen, de apps op je telefoon, tandenborstels die vertellen hoe goed je hebt gepoetst, je kunt het zo gek niet bedenken. En omdat we steeds beter in staat zijn deze data te ontsluiten, kunnen we daar allerlei interessante dingen uit afleiden. Klantgedrag: wie koopt er wat, wanneer en hoe vaak? Voorspellingen over koopgedrag, je gezondheid, de beurskoers of aankomende verstoringen. Het gaat over gestructureerde data (die in ERP zitten), maar de winst zit vooral in het uitlezen van ongestructureerde data. Data uit platte teksten, mailtjes, files. Zo kan Gmail je mail uitlezen en daarom zie je advertenties die bij jouw interessevelden passen.

Speld in een hooiberg
Met zoveel data voelt het wel als het zoeken naar een speld in een hooiberg, waar moet je beginnen? Of als een glascontainer, gooi er wat in en het rinkelt altijd. De truc van Big Data is weten welk probleem je moet oplossen. Dit soort problemen, inclusief je database kun je bijvoorbeeld via Kaggle.com online zetten. Experts in de crowd of op invitatie, gaan op zoek naar oplossingen. Dit zijn experts uit alle hoeken en gaten. Daarmee voorkom je het ‘hamer en spijker’ fenomeen (als je goed bent in hameren, wil je altijd met een spijker iets oplossen). Bij Kaggle gaan deze experts in competitie met elkaar, waardoor je de leertijd waanzinnig terugbrengt. Veel cases gaan over het reduceren van faalkosten (wat veroorzaakt verspilling), planningen (spoor, luchtvaart) en sales (sneller van kijken naar kopen). Tips van de specialisten van Kaggle en Radiumone.com (klantdata): begin met een kleine data set en als je niet het idee hebt dat er een grote business case in je probleem zit, ga door met het volgende business issue. Net zolang tot je de ‘grote vissen hebt’. Want die zijn er altijd volgens hen. Op de ‘grote vissen’ ga je pas echt los met al je data.

Nieuwe competenties
Zie hier ook een hele nieuwe beroepsgroep ontstaan. Slimme datanerds die data kunnen ontsluiten, analyseren en ook nog toegankelijk kunnen visualiseren. Geholpen door nieuwe technologie om data in te lezen, grote hoeveelheden data vast te houden, te analyseren en er vervolgens ook nog iets moois van te maken. Bij Splunk.com prachtige 3D voorbeelden gezien van knelpunten in het verkeer, in- en uitstappende passagiers en geproduceerde uitlaatgassen. Maar ook bijvoorbeeld een visualisatie van een gebouw in aanbouw en waar je kunt zien waar de uitloop van bouwkosten zich voor gaat doen. Vergelijk dat maar eens met bijvoorbeeld het inregelen van een nieuw FM-contract of het regelen van een verhuizing of de bezetting van een gebouw. Met dit soort visualisaties heb je toch sneller een gesprek met de klant over de echte problemen en de business case in plaats van verlaging van onze uurtarieven of m2-prijzen. Sales en operatie krijgen daarmee prachtige mogelijkheden voor consultative selling, dus nieuwe omzet of extra werk. Controllers krijgen beter inzicht in realistische financiële prognoses, HR in de waarde van het menselijk kapitaal van hun organisatie. Kortom Big Data gaat iedereen aan! Daarmee gaat Big Data ook weg van ICT en techneuten en richting mensen die in de dagelijkse praktijk problemen moeten oplossen.


Toepassingen voor onze business – datagedreven dienstverlening
De afgelopen dagen kwamen ook voorbeelden voor onze bedrijven voorbij:
• zorg: data voor logistiek in ziekenhuizen – organiseren rondom pieken en complexe processen
• personeelsdiensten: verrijken van profielen van flexcollega’s
• publieke domein: meldingen burgers over de openbare ruimte en het de opvolging ervan
• facility management: gebruik van gebouwen, wie is waar, wie en wat is beschikbaar
• schoonmaak: bewegingen van mensen en machines
Big Data is dus ook voor ons belangrijk, want zoals ze hier stellen: “Elk bedrijf wordt in wezen een software bedrijf, dat draait op data”.

Waar gaan we naartoe?
Een mooi inzicht krijgen we bij Cloudera.com. Dit is een van de grote jongens en strategisch partner van Google en Intel. Eli Collins, Chief Technologist en Kirk Dunn de COO, nemen ons mee in een ontspannen gesprek. Data is voor hen:
• een ticket to ride. Als je als bedrijf geen data meer op kunt leveren voor je organisatie, klanten of leveranciers, ben je niet geloofwaardig
• iets dat overal in zit (“internet of everything”) – we gaan naar kunstmatige intelligentie, robots, machines die data uitwisselen
• onvermijdelijk. Privacy is inmiddels een schaars goed. Je kunt je bijna niet meer onttrekken aan dataverzameling over jezelf, je huis, je werk, noem maar op. Vraagt wel een actieve rol van de overheid gedemocratiseerd, heel veel data publiek beschikbaar. Kijk maar naar Google Analytics.

Beetje eng is het wel. Er zijn ook mensen die zich proberen te onttrekken. Johan Cruijff is immers nog steeds alleen nog bereikbaar per fax, maar of dat komt omdat hij de opkomst van Big Data had voorzien?

Dag 3: Arbeidsintensief werk eindig?

Silicon Valley is tech. Gedreven door ‘monitizing’, opschalen en geld verdienen. Kleine bedrijven die heel veel geld ophalen, ratio waarde per werknemer soms duizelingwekkend. Dat staat in schril contrast met ons dagelijks werk in de persoonlijke dienstverlening. Het lijkt onmogelijk om vanuit ons menselijk kapitaal zoveel waarde te halen. Sterker nog, als de robots komen hebben we geen werk meer…

Is dat zo of kunnen we een andere insteek nemen? Zijn er bewegingen die pleiten voor meer mensen in dienstverlening en hoe ziet dat er dan uit? De bezoeken hier bevestigen dat handmatig gestandaardiseerd werk steeds meer gaat verdwijnen. Want technologie automatiseert, met behulp van ICT en sensoren schrappen we vooral administratieve handelingen. Ook faalkosten gaan drastisch terug. Big data voorspellen aankomende verstoringen waardoor we tijdig kunnen organiseren voordat de boel uit de hand loopt. Denk bijvoorbeeld aan een fikse vertraging op het spoor, de NS kan alternatieven beter organiseren. Bovendien krijgen reizigers sneller informatie en kunnen dus betere keuzes maken. Daardoor voorkomen we grote problemen en zijn er minder mensen nodig zijn om ze op te lossen.

Daarnaast robotisering, hier bij Nissan voorspellen ze dat zelfsturende auto’s op de snelweg in 2016 rijden en in 2020 in de steden. Er zijn meer variabele omstandigheden om te programmeren. Een parallel met schoonmaak, grote vloeren kunnen nu al met robotmachines. Maar werk met veel variatie is veel moeilijker te robotiseren. Een bijkomend probleem is dat hoe slimmer we een machine maken, hoe moeilijker we er als mens mee om kunnen gaan. Want we snappen niet meer precies wat de machine doet. Een mooi inzicht van Maarten Sierhuis die het robotprogramma bij Nissan leidt. Zie ook de uitzending mobiliteit van VPRO Tegenlicht.

Wat blijft er dan over? Volgens het Oxford rapport verdwijnen de middenbanen, de mensen met administratieve jobs en management. Hoogwaardige kennis enerzijds, plaatsgebonden maatwerk als ons soort werk anderzijds, zal deels blijven.

Maar of dat er zo uit ziet als nu? Een focus op werk in situaties die veel maatwerk vragen, heeft behoefte aan mensen met goede sociale vaardigheden. Met interesse en betrokkenheid met de omgeving waar ze werken. Mobieltjes en Wearables als Google Glass gaan daarbij helpen, zowel voor medewerkers als voor klanten. Want medewerkers worden nog meer expert en klanten kunnen beslissen wanneer ze zelf in regie zijn (regel het via je mobiel) en wanneer ze iemand aan willen spreken.

Daarnaast vindt er op steeds meer plekken ‘ontstandaardisering’ plaats. Productieprocessen worden kleinschaliger, door bijvoorbeeld 3D printing. Ook leren, of het nu online is of offline gebeurt, kan steeds gerichter. Online met e-learning en -gaming, op elke plaats, op elke tijd op ieders tempo. Maar juist ook offline zijn er interessante ontwikkelingen, bijvoorbeeld Techshop, een werkplaats waar voor je voor 120$ per maand toegang hebt tot allerlei machines van houtbewerking tot 3D-printing. Techshop heeft tot doel om het gebruik van deze machines voor iedereen toegankelijk te maken. Een soort Montessori voor volwassenen en maakt dat mensen heel snel een vak kunnen leren op hun eigen manier. Bovendien zorgt het voor veel vernieuwing en zeer geschikt voor productie in kleine oplagen. Dit gebeurt gewoon buiten scholen en bedrijven om. Het maakt werken met je handen weer leuk en speciaal. Want juist het leren van al deze technieken, veel op basis van trial en error, zorgt dat er heel veel mini-specialisten ontstaan. Een boost voor vakmanschap dus. Een mooie omdraaiing van het heersende motto ‘voor jou 10 anderen’. De toekomst ligt in ‘voor jou géén ander’!

Dag 2: De grote jongens van nu en straks? Via Cisco naar Facebook tot Runway

Indrukwekkende binnenkomst bij Cisco. James Bond-achtige entree met futuristische schermen, veel glas en alles straalt de 21ste eeuw uit. Maar ik had ook in een ruimteschip kunnen zitten. Best flagstore ever voor technologie, maar tegelijkertijd constateert hoofdman Wim Elfrink dat bedrijven een steeds kortere levensduur hebben en dat medewerkers steeds sneller van baan wisselen. Hij ziet de mismatch van human capital als de grootste uitdaging van de 21ste eeuw. De vergrijzing in combinatie met allerhande nieuwe jobs waarvoor nog geen opleiding is. Want ‘internet of everything’ gaat zorgen voor een radicale omvorming van processen met veel lager faalkosten. Alles in één keer goed doordat we beter in staat zijn met behulp van data toekomstig dagelijks ongemak, als bijvoorbeeld kassarijen, weten te voorkomen. Gevolg voor ons is dat inzet van personeel veel beter planbaar is.

Bij Facebook lijkt het hoofdkantoor op een soort jongensboek. Een gezellige happy campus. Met een tandarts, fietsenmaker en heel veel karretjes die hardware van office naar office brengen. Een automaat waar je je mobiel uit de muur ‘trekt’. Open ruimtes en open communicatie lijkt het motto. En het besef dat je in je leven 100.000 uur op kantoor doorbrengt, dus dat je er maar beter iets leuks van kunt maken. Veel fun op de muren, relaxen en werken gaan samen en toiletten in het teken van persoonlijke verzorging. De sfeer van vrienden onderling, maar toch privacy en ook de veiligheidsmaatregelen waar je als bezoeker doorheen moet, maken dat het als een groot bedrijf voelt.

Bij Runway wonen starters. Open ruimtes waar duidelijk de bewoners hun omgeving vormgeven. Praktisch met schrijfbare en schuifbare wanden en losse omgangsvormen, letterlijk een open space. Als je wat in te brengen hebt doe je mee, als je je ding gedaan hebt, schuif je weer ergens anders aan. En zo lijkt het ook te gaan met je bedrijf, heel veel tijdelijke coalities van mensen en ideeën. Spannend om te zien waar het in uitmondt en of er zitvlees op de botten komt. Of is dat niet nodig? Is hun technisch platform de basis van het vertrouwen dat ze van klanten krijgen? Feit is dat de grote, jonge bedrijven nu met heel weinig mensen, heel veel geld opbrengen en dat met weinig andere grondstof dan menselijk kapitaal. Wat zegt dat over het einde van arbeidsintensieve diensten…

Dag 1: Silicon Valley eco-systeem vol beloftes

Silicon Valley is hét icoon voor een gebied dat innovatie mogelijk maakt en met name het commercialiseren ervan. Universiteiten als Berkely, Stanford en Santa Clara trekken talent aan en leveren start up ondernemers af. Jonge mensen worden aangemoedigd om risico’s te nemen en te accepteren, maar ook ouder talent vindt zijn weg. Ze komen naar de Valley om te investeren of hun dromen waar te maken op basis van eerder opgedane ervaringen in het bedrijfsleven.

Silicon Valley draait om technologie, of meer om het waarmaken van de belofte van technologie. Wat kunnen we ermee in ons dagelijks leven? En dat met volle overtuiging, met groot geloof in zichzelf en groot uithoudingsvermogen. Work Life balance bestaat uit 100% passie voor je start up tenminste 10 uur per dag, 7 dagen per week.

En met de belofte van een grote beloning. Kijk waar je het snelst kunt groeien, het krijgen van zoveel mogelijk gebruikers in zo’n kort mogelijke tijd, dat is het spelletje. Dan krijg je data en data is geld. Dus je sluit aan bij de grote platformen van Facebook of LinkedIn, want met hen groei je mee in gebruikers. Eerste stap naar succes is 20-50 miljoen dollar…

En hoe doen ze dat hier: mensenwerk. Zet innovatief talent bij elkaar, bijvoorbeeld in een coworkspace als Rocketspace . Zorg voor verbinding met corporaties, op afstand, met geld en gedegen kennis van de sector. Natuurlijk met veel fouten, doe-mentaliteit, Get Shit Done. Ontwerp voor alle schermen, met tv als medium met breedste toegang en mobiel als vertrekpunt . Focus op impact, passie en netwerk, het idee an sich is minder belangrijk. Ruimtes die samenwerking stimuleren. Dus eigenlijk zit het geheim in sociale innovatie. Mensen die samenwerken met alle principes die erbij horen. Bijvoorbeeld het bouwen van vertrouwen, open staan voor elkaar, frustratie en de wil om die op te lossen, leren, erbij willen horen, succesvol zijn. Kortom beloftes inlossen doe je met menselijke waarden.

Dag 0: Welkom in San Francisco

Sinds maandag 7 april ben ik in San Francisco: Science Fiction, Silicon Fantasy…
We gaan het deze week allemaal meemaken met de Handelsmissie en Studiereis vanuit Amsterdam met een aantal grote Nederlandse bedrijven en een enkele startup.

De belangrijkste doelen deze week zijn het kennismaken met de startup mentaliteit van Silicon Valley en Silicon Valley startups Nederland halen. Daarnaast ook vooral een blik op de toekomst werpen. Wat zit er allemaal aan te komen voor ons als mensenbedrijf: komen de robots echt? Wat zijn nieuwe business modellen in het organiseren en aansturen van arbeidsintensieve processen? Hoe kunnen wearables het werk van onze mensen leuker en makkelijker maken? En wat registreren sensoren, WiFi of andere nieuwe platforms over de plaatsen waar onze mensen werken?

Het lijkt veel technologie, maar misschien is de echte vraag hoe wij, als echte mensen, ermee omgaan? Kunnen we het allemaal nog bevatten, lukt het ook zonder gebruiksaanwijzing of cursus, wat doet het met onze privacy? We horen steeds vaker dat we in een overgangsfase zitten. Heel lang geleden waren we jagers en verzamelaars, toen werden we boeren. We vonden stoom uit en fabrieken. En nu met internet verzamelen we massa’s aan informatie. Voor iedereen beschikbaar. Je hoeft er niet meer voor naar school, naar kantoor of eigenlijk misschien niet eens meer op reis.

En dan toch naar San Francisco? Ja, want weten is één ding, kunnen toepassen van kennis is iets anders. Dan gaat het over vakmanschap. Ik heb niet de illusie dat we in een week het vak beheersen van het transformeren naar een nieuwe tijd. Maar, zover staat het wellicht niet eens zoveel van ons af.

We zijn goed in mensenwerk, in 1000 dingen oplossen die elke dag anders zijn en alles vlotjes te laten verlopen. Juist in de samenwerking tussen mens en alles wat internet brengt, zit onze sleutel voor de toekomst.

Dus deze week op naar onder andere: de robots van Google en Beam, Nissan, de Kaggles en de co-work spaces als Rocketspace die kennis, competenties en hippe werkplekken faciliteren voor startups (onder andere van Uber, Airbnb), het Wearables Wednesday Event, de datagedreven bedrijven als Facebook, LinkedIn en en nog vele anderen.

Goed voor de mens, goed voor het resultaat

Sociale innovatie is een onderwerp met attentie. Vanuit verschillende invalshoeken lijkt sociale innovatie een antwoord te geven op onze snel veranderende samenleving.

Daarbij gaat van Het Nieuwe Werken en het vergroten van de slaagkans van technische innovaties (75% mislukt doordat we te weinig rekening houden met de mens), tot het veranderen van de arbeidsverhoudingen in Nederland. Deze verschillende visies op sociale innovatie worden ook nog eens ontdekt vanuit allerlei kennisgebieden, bv. LEAN/Six Sigma, HR, ICT en duurzaamheid. Al deze invalshoeken hebben hun eigen definitie van sociale innovatie en eigen aandachtspunten, maar om het even simpel te houden zeggen wij gewoon maar: nieuwe dingen die goed zijn voor de mens, zijn goed voor het resultaat!

Past goed bij arbeidsintensieve bedrijven als Vebego

Bij Vebego werken bijna 50.000 medewerkers. Zij  komen dagelijks met gemak op 200.000 werkplekken en hebben waarschijnlijk nog een veelvoud van contactmomenten. De eenvoudige redenering is dat als het goed gaat met onze mensen, dat afstraalt op onze klanten en dat dit goed is voor ons resultaat. Zowel financieel als mentaal (trots, betrokkenheid, waardering). Sociale innovatie is daarom een belangrijk thema in het kader van onze ambitie als Beste Werkgever. Maar hoe doe je dat nu, waar gaat het eigenlijk over en wat zien we ervan in de dagelijkse praktijk?

We zijn al begonnen!

Ofschoon sociale innovatie nu ‘hot’ is, zijn we hier bij Vebego al bijna 70 jaar mee bezig. Het gaat dan om het leren van de werkvloer (‘bottom-up up innovatie’). Denk aan verbetering van de samenwerking op de werkvloer van medewerkers onderling, maar vooral ook met klanten. Van kantoorbewoners, gasten tot patiënten en zorgpersoneel. Of aan het beter afstemmen van verwachtingen en het aanwenden kennis, verzoeken en signalen van klanten. Het inzetten van deze kennis voor structurele verbetering wordt onder andere bij Hago Airport Services al jaren  met  succes gedaan middels de zogenaamde toolbox meetings. Deze meetings staan in het teken van het delen van kennis van de werkvloer. Daarnaast zijn er tal van voorbeelden waar wij barrières voor mensen wegnemen die hen belemmeren hun werk goed uit te voeren. Denk bijvoorbeeld aan zaken rondom de werk/privé situatie. We proberen te helpen met moeilijkheden rondom bijvoorbeeld loonbeslagen en bedrijfsmaatschappelijk werk. Ook investeren we in het werken met mensen met een achterstand tot de arbeidsmarkt.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=IaFYqTr1ABI&w=420&h=315]

Ruim 5 jaar staat sociale innovatie expliciet op de agenda van Vebego. Wij vinden het belangrijksociale innovaties beter te herkennen, te erkennen en om ze breder toe te passen in de dagelijkse praktijk.

September: maand van sociale innovatie’

In ’september maand van sociale innovatie’ hebben we heel wat ervaringen verzameld en gedeeld met onze mensen. Dat deden we via een website, in gesprekken en via een webinar met Prof. Aukje Nauta. Ook pasten we de basisprincipes van ‘bottom-up up innovatie’ toe in een 12-uurssessie die een drietal nieuwe concepten opleverden. 25 praktijkmensen in vier teams werkten aan vraagstukken van de werkvloer. De principes van deze 12-uurs sessie waren:

  • definieer scherp het probleem
  • zoek een divers team met de benodigde kennis en praktijkervaring om het op te lossen (ook van buiten je eigen bedrijf!)
  • vertrouw op de wijsheid en ervaring van de groep
  • werk met kleine feedbackrondes gedurende de dag
  • maak het concreet en tastbaar (speel de situatie na, gebruik een cartoonist)
  • maak het relevant (binnen een maand in de praktijk kunnen uitproberen)
  • zorg voor supporters

Deze eerste supporters zitten vaak al in het team, maar vaak ook bij de mensen die het probleem heel goed herkennen en er elke dag weer last van hebben. Na 12 uur hebben vier concepten het licht gezien, deze worden verder uitgewerkt en gaan we als het goed is, terugzien in de praktijk.

Mooie voorbeelden voor het oprapen

Sociale innovatie kenmerkt zich door mooie, goede en door te vertalen praktijkverhalen. Kleine en grote heldenverhalen van hoe dagelijkse ergernissen van medewerkers en klanten samen opgelost worden. Storytelling is dan ook een veelbeproefde methode van liefhebbers van sociale innovatie. Kijk maar eens hoe NedTrain dat doet. Zij belonen de werkvloer met innovatievouchers, en medewerkers werken zelf direct mee aan de oplossing. Ook handig is de kennisbank sociale innovatie  van TNO en Syntens. Een paar verrassende invalshoeken vond Karolien als jurylid van de categorie ‘sociale innovatie’ van Future Ideas.  In deze Europese competitie dienen jonge talenten hun ideeën voor de toekomst in. Waaronder prachtige ideeën van alledaagse, veelal gratis voorradige hulpbronnen, die leiden tot verbeteringen in onze manier van werken. Van het beter gebruikmaken van daglicht tot manieren tot het inzetten van rollenspellen voor het nabootsen van nieuwe samenwerkingsvormen. Ook de moeite waard is inspiratie halen uit uit de natuur. Van mieren kunnen we bijvoorbeeld leren hoe we files op kunnen lossen. Dit soort voorbeelden laat zien dat we vaker een andere bril nodig hebben. Want de oplossingen zijn vaak dichter bij dan we denken!

Dit keer schreven onze bloggers Annette van Waning en Karolien Niederer samen. Dit deden ze al eerder voor een artikelreeks over sociale innovatie voor FMM Magazine. In deze link de artikelreeks.